Ruhun Arşivi: Bağlılık, Vedalaşma ve Mizaçların Dünyası

İnsan hayatı boyunca pek çok başlangıç ve bitiş yaşar. Bir evden ayrılır, iş değiştirir, bir ilişkiyi sonlandırır, bir arkadaşlıkta yollarını ayırır. Kimi zaman da artık kendisinde görmek istemediği bir davranışı, düşünce biçimini ya da duyguyu geride bırakmaya çalışır.

Ancak vedalaşmak yalnızca bir yerden veya bir insandan ayrılmak değildir. O yere, insana ya da yaşantıya yüklediğimiz anlamla da vedalaşırız.

Yaşadığımız evde huzurumuz kalmamış olabilir. Bir zamanlar kendimizi iyi hissettiğimiz iş ortamı artık bize gelişim alanı sunmuyor olabilir. Bir partnerle veya arkadaşla kurduğumuz ilişki, geçmişteki anlamını yitirmiş olabilir. İçimizde taşıdığımız bir kırgınlık, beklenti ya da alışkanlık da artık hayatımızda yer vermek istemediğimiz bir şeye dönüşebilir.

Peki, artık iyi gelmediğini bildiğimiz hâlde neden bırakmakta zorlanırız?

Bu sorunun cevaplarından biri, psikolojide Sunk Cost Fallacy (Batık Maliyet Yanılgısı) olarak tanımlanan düşünce hatasında saklıdır. Geçmişte harcanan kaynaklar, bazen bugünkü kararlarımızı gereğinden fazla etkileyebilir. Bir ilişkiye yıllarımızı vermişizdir, bir iş için çok emek harcamışızdır, bir evde nice anılar biriktirmişizdir. Vazgeçmek, bütün bunları boşa çıkarmak gibi hissettirebilir.

Oysa geçmişte verdiğimiz emeğin değerli olması, aynı yerde kalmaya devam etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Bir şeyin bize bir dönem iyi gelmiş olması, bugün de iyi geldiğini göstermez.

Biten ama içimizde devam edenler

Psikolog Pauline Boss'un geliştirdiği Ambiguous Loss (Belirsiz Kayıp) kavramı, kesin bir sonu veya net bir kapanışı olmayan kayıp deneyimlerini anlamamıza yardımcı olur. Bir insan fiziksel olarak hayatımızda olmayabilir ama zihnimizde ve duygularımızda varlığını sürdürebilir. Ya da fiziksel olarak yanımızda olan biriyle aramızdaki duygusal bağ değişmiş olabilir. Belirsizliğin devam etmesi, kişinin kaybı anlamlandırmasını ve yas sürecini zorlaştırabilir (Boss, 2016).

Bu kavramı günlük yaşamımızdaki vedalaşma deneyimlerine de bir farkındalık penceresi olarak taşıyabiliriz. Bir ilişkinin bitmesi kadar, o ilişkinin bizde bıraktığı beklentilerle vedalaşmak da zaman alabilir. Bir işten ayrıldığımızda yalnızca çalışma ortamımızı değil, orada kurduğumuz ilişkileri, alışkanlıkları ve geleceğe dair planlarımızı da geride bırakırız.

Bir evden taşınırken duvarları değil, o evde yaşadığımız hayatı da geride bırakırız. Bir arkadaşlık sona erdiğinde birlikte güldüğümüz, konuştuğumuz, paylaştığımız zamanlar yok olmaz. Hayatımızdan çıkan her şeyin hafızamızdan da silinmesi gerekmez. Geçmiş, geride bırakılması gereken bir yük değil, bugünkü benliğimizi şekillendiren yaşanmışlıkların birikimidir. Mesele geçmişi inkâr etmek ya da ondan kopmak değil; ona hak ettiği yeri vererek, taşıdığımız deneyimlerin bilgeliğiyle geleceğe yönelmektir.

Bir evde yaşadığımız anılar, bir işte öğrendiklerimiz, bir partnerle kurduğumuz bağ, bir arkadaşlıkta paylaştığımız kahkahalar, hatta bizi zorlayan deneyimlerden öğrendiklerimiz… Hepsi hayat hikâyemizin bir parçası.

Elbette her şeyin hemen bitmesi veya ilk zorlukta vazgeçilmesi gerektiğini söylemiyorum. Önce anlamaya çalışmak, konuşmak, çözüm aramak, kendi sorumluluğumuzu yerine getirmek gerekir. Ancak bütün çaba tek taraflı kalıyorsa, ihtiyaçlar sürekli görmezden geliniyorsa ve koşullar değişmiyorsa, neyi sürdürmeye çalışıyorsunuz?

Unutmayın özgürleşmek, unutmak değil; hatırladıklarımızın esiri olmadan yol alabilmektir.

Enneagram Perspektifinden Vedalaşmanın Dokuz Farklı Dinamiği

Enneagram, insanın temel motivasyonlarını, ihtiyaçlarını ve ilişki kurma biçimlerini anlamaya yardımcı bir farkındalık modelidir. Vedalaşma süreçlerinde de her mizacın farklı bir ihtiyacı veya zorlanma alanı öne çıkabilir.

Mizaç 1: Doğru olanı yapma ve sorumluluğunu yerine getirme ihtiyacıyla vedalaşmayı erteleyebilir. Her şeyi düzeltmenin kendi görevi olmadığını fark etmesi önemlidir.

Mizaç 2: Verdiği emek ve kurduğu bağ nedeniyle bırakmakta zorlanabilir. Kendi ihtiyaçlarının da en az karşı tarafın ihtiyaçları kadar değerli olduğunu hatırlaması gerekir.

Mizaç 3: Bir bitişi başarısızlık olarak değerlendirebilir ve hızla yeni hedeflere yönelebilir. Her sonun başarısızlık olmadığını, duygulara alan açmanın da gelişimin parçası olduğunu görmesi önemlidir.

Mizaç 4: Geçmişin duygusal anlamını ve yaşanmamış ihtimalleri bırakmakta zorlanabilir. Bir ilişkinin değerli olmasının sonsuza kadar sürmesini gerektirmediğini fark edebilir.

Mizaç 5: Ayrılığı analiz ederek ve nedenlerini çözümleyerek anlamlandırmaya çalışabilir. Her duygunun açıklanması gerekmediğini, bazen yalnızca hissedilmeye ihtiyaç duyduğunu hatırlaması önemlidir.

Mizaç 6: Güven ve belirsizlik ihtiyacı nedeniyle karar vermeyi erteleyebilir. Geleceğin bütün sonuçlarını önceden bilmenin mümkün olmadığını kabul etmesi destekleyicidir.

Mizaç 7: Yeni ihtimallere yönelerek ayrılığın duygusal yükünü geride bırakmaya çalışabilir. Yeni başlangıçlara açık olurken geçmişin yasını tutmaya da izin vermelidir.

Mizaç 8: Güçlü ve kararlı durarak ayrılabilir ancak kırgınlığını ifade etmekte zorlanabilir. İncindiğini gösterebilmenin de güç olduğunu fark etmesi önemlidir.

Mizaç 9: Huzuru korumak adına sorunları erteleyebilir ve kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir. Kendi sesini duyması ve huzur uğruna kendinden vazgeçmemesi gerekir.

Bu eğilimler kesin davranış kalıpları değildir. Her bireyin vedalaşma biçimi yaşam deneyimleri, ilişkisel geçmişi ve gelişim düzeyiyle birlikte şekillenir. Enneagram'ın amacı kişileri etiketlemek değil, kendi otomatik tepkilerini fark ederek daha bilinçli seçimler yapmalarına yardımcı olmaktır.

Vedalaşmanın cömertliği

Sağlıklı bir vedalaşmanın önemli adımlarından biri, duygularımızı açık ve dürüst biçimde ifade edebilmektir.

“Ben böyle hissettim, sen nasıl düşünüyorsun?”

“Bu davranışın beni incitti. Ne demek istediğini anlamak istiyorum.”

“Bu ilişkinin benim için anlamı büyüktü. Paylaştıklarımız için teşekkür ederim.”

Bu cümleleri karşı tarafı ikna etmek ya da bizi seçmesini sağlamak için değil, kendi duygularımızı dürüstçe ifade edebilmek için kurarız. Vedalaşmanın bizim için anlamlı ve özgürleştirici bir kapanışa dönüşmesi adına farklı yollar seçebiliriz: Bir mesaj yazmak, bir not bırakmak, yüz yüze konuşmak, söylemek istediklerimizi yalnızca kendimiz için kaleme almak ya da teknolojik araçlarla ses kaydı veya video gibi alternatifler kullanarak saklamak… Önemli olan, vedalaşma biçimimizi kendi ihtiyacımıza ve içsel kapanış arayışımıza göre belirleyebilmektir.

Fakat karşı tarafın nasıl yanıt vereceğini ya da sessiz kalmayı tercih edip etmeyeceğini kontrol edemeyiz. Kontrol edebileceğimiz alan, kendi tutumumuz, duygularımızı ifade etme biçimimiz ve bu sürece yüklediğimiz anlamdır.

Vedalaşmanın cömertliği de burada başlar: Kendi gerçeğini ifade etmek, karşı tarafın gerçeğine alan tanımak ve sonucu zorla şekillendirmeye çalışmamak.

Her bitiş, yeni bir başlangıca yer açabilir

Enneagram bize ilişkilerde neyi aradığımızı, hangi ihtiyaçlarla hareket ettiğimizi ve zorlayıcı durumlarda hangi tepkilere yönelebildiğimizi anlamak için önemli bir perspektif sunar. Bu farkındalık, ne zaman çaba göstermemiz, ne zaman sınır koymamız ve ne zaman bırakmamız gerektiğini değerlendirmemize yardımcı olur.

Elimizden gelen çabayı gösterdiğimizden, konuşmamız gerekenleri konuştuğumuzdan ve kendi sorumluluğumuzu yerine getirdiğimizden eminsek, her şeyi istediğimiz sonuca ulaştırma çabasından da vazgeçebilmeliyiz. Her emek, arzu ettiğimiz sonucu doğurmayabilir. Bazen değişmeyen koşulları, karşılık bulmayan çabayı ve gerçekleşmeyen ihtimalleri kabul etmek gerekir. Sonra akışa teslim olmak, kontrol edemediğimiz alanı kabullenmek ve hayatın önümüze çıkaracağı yeni olasılıklara yer açmak gerekir.

Sadece bazen, belki de birçok kez olmaz. Hepsi bu…

Haftaya yeniden buluşmak dileğiyle…

Kübra Merve MARHAN

Kaynakça

Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140.

Boss, P. (2016). The Context and Process of Theory Development: The Story of Ambiguous Loss. Journal of Family Theory & Review, 8(3), 269–286.

Rusbult, C. E. (1980). Commitment and Satisfaction in Romantic Associations: A Test of the Investment Model. Journal of Experimental Social Psychology, 16(2), 172–186.